Gazeta Lodz - Czy Polacy są naprawdę wolni? Niepodległość, algorytmy i kryzys solidarności

W tym roku obchodzimy setną rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Dla wielu jest to czas refleksji nad historią i sukcesem narodowym. Jednak patrząc na współczesność, nasuwa się pytanie o charakter obecnej wolności. Czy Polacy są naprawdę wolni? Nie chodzi tu tylko o status obywatelski, ale o fundamentalną kondycję człowieka w dzisiejszym świecie.

Spojrzenie na świat pracy i technologii ujawnia paradoks. Z jednej strony mamy pewne swobody, których nie było w przeszłości. Nikt nie wybiera nam zawodu, nie ma obowiązku przekazywania go z ojca na syna oraz przymusu pracy. Istnieje szereg praw pracowniczych, które teoretycznie chronią pracowników. W praktyce rzadko się po nie sięgamy i jeszcze rzadziej je bronimy. Najbardziej wymownym przykładem jest prawo do zrzeszania się i strajku.

Polska zawdzięcza swoją demokrację między innymi zbiorowemu wysiłkowi, zrywom społecznym oraz ruchowi Solidarności. Nasi przodkowie wywalczyli prawo do powołania niezależnych związków zawodowych. Była to zmiana rewolucyjna w kontekście bloku sowieckiego, gdzie każda strefa życia publicznego była pod ścisłą kontrolą władz. Związki te były autonomiczne nie tylko od pracodawcy, ale przede wszystkim od państwa.

Dziś prawo do zakładania niezależnych związków zawodowych nadal istnieje. Jednak między teorią a praktyką jest ogromna przepaść. Wiele zależy od woli prywatnego przedsiębiorcy. Jeśli właściciel firmy nie życzy sobie związku zawodowego, jego brak jest niemal pewny. Często władze firm inicjują założenie struktur związkowych, by obsadzić je zaufanymi osobami, lub zduszają oddolne inicjatywy pracowników w zarodku. W takiej atmosferze pracownicy obawiają się utraty podwyżek, premii, awansów, a nawet zwolnienia. Walka o sprawiedliwość w sądach bywa długotrwała i męcząca.

W efekcie rzadko zakłada się związki zawodowe. W wielu firmach, szczególnie w sektorze prywatnym oraz małych i średnich przedsiębiorstwach, struktury te często nie funkcjonują. Przez lata wmawiano nam, że zrzeszanie się jest reliktem komunizmu i szkodzi przedsiębiorczości.

Równie rzadko korzystamy z prawa do strajku. W 2025 roku odnotowano zaledwie 17 strajków, w których uczestniczyło łącznie 3,3 tysiąca pracowników. Dla porównania w 1992 roku miało miejsce 6 351 strajków z udziałem 752 500 osób. Rok później zorganizowano 7 443 strajki, w których brało udział 383 200 osób. Choć tamten okres charakteryzował się gwałtownymi przemianami gospodarczymi i wysokim bezrobociem wynikającym z reform ekonomicznych, liczba strajków pozostawała wysoka również później, na przykład w latach 2007 i 2008.

Dziś nie ma śladu po takiej aktywności. Pracownikom nie pomaga też prawo. Strajk może zorganizować wyłącznie zarejestrowany związek zawodowy, a jego założenie jest trudne. Procedura strajkowa wymaga pokonania rygorystycznych barier formalnych i czasochłonnych etapów, takich jak rokowania, mediacje czy referendum.

Na aktywność wpływa też rosnąca liczba pracowników na samozatrudnieniu oraz umowach B2B. Wielu wybiera tę formę współpracy, by płacić niższe podatki, rezygnując z wielu praw. Sytuację gospodarczą i niskie bezrobocie można interpretować jako czynnik łagodzący bunt. Wysoko wykwalifikowani specjaliści z dużych ośrodków mogą "głosować nogami" – jeśli warunki pracy im nie odpowiadają, zmieniają pracodawcę. Jest to łatwiejsze niż dekadę temu.

Jednak przyczyny są głębsze. Zmienia się coś w nas samych. Powszechny indywidualizm, brak wspólnoty i solidarności oraz nieumiejętność działania razem są przerażające w kontekście przyszłości. Winne są technologie.

Media społecznościowe, które należy nazywać platformami algorytmicznymi, zmieniają nasze relacje. Jesteśmy coraz bardziej zatomizowani, zamknięci w bańkach informacyjnych i oderwani od rzeczywistości. Czujemy się samotni i niezrozumiani, co rodzi gniew i frustrację. Czasem wyrażamy je w działaniu, jak podczas Czarnego Protestu, ale częściej wystarcza groźny komentarz w internecie.

Drugim aspektem jest przyzwyczajenie mózgu do dopaminowej pętli. Bezrefleksyjne oglądanie krótkich filmików serwowanych przez algorytmy wpływa na zdolności poznawcze i przyswajanie informacji. Trudno nam wyrwać się z uzależniającego mechanizmu scrollowania. Czytanie książki lub pogłębionego artykułu wymaga wysiłku, którego nie jesteśmy w stanie podjąć.

Amerykański "The Atlantic" pisał niedawno o zmierzchu epoki czytania. Trudności z czytaniem prowadzą do mniejszej wiedzy o świecie, braku empatii i zrozumienia perspektywy innych ludzi. To zaś rodzi brak zainteresowania sprawami publicznymi. Rzeczywistą debatę zastępują emocje, krzyki i walka politycznych plemion.

W takim otoczeniu łatwo o społeczną bierność. Pilnujemy tylko własnego interesu, nie dostrzegając, że system wmawia nam brak potrzeby innych. Tymczasem udział w życiu wspólnotowym czyni nas wolnymi.

Drugim obszarem zainteresowań są technologie, a w nich sztuczna inteligencja (AI). Stoimy na progu rewolucji, która zmieni świat pracy. Entuzjaści technologii i szefowie Big Tech narzucają narrację o potędze swoich narzędzi, które mają zbawić lub unicestwić ludzkość. Twórcy AI mówią o niej jak o neutralnym zjawisku atmosferycznym, deszczu, który użyźnia glebę gospodarki.

Technologia nie spada z nieba. Sztuczna inteligencja nie jest neutralnym narzędziem, takim jak nóż w słynnej metaforze. Ktoś trzyma jej rękojeść i kieruje ostrze w naszym kierunku. AI jest zawłaszczona przez posiadaczy kapitału i Big Techy, a więc służy ich interesom.

Pracownicy powinni upominać się o udział w rozwoju technologii. Chcemy być beneficjentami postępu, a nie tylko ofiarą utraty pracy. Potrzebujemy łatwiejszej, krótszej i bardziej wydajnej pracy dzięki AI. Możemy domagać się tego również za pomocą strajków. Bez oporu obywateli i pracowników AI będzie służyć wyłącznie tym, którzy ją posiadają i monopolizują.

Jedyną szansą na to, by owoce technologicznego postępu trafiły do społeczeństwa, jest umiejętność zrzeszania się, budowanie silnych związków zawodowych i solidarność. To najważniejsza kompetencja przyszłości.

Wydaje się, że jako naród daliście radę zaborcom i wywalczyliście niepodległość. Daliście radę komunistycznej dyktaturze i wyszarpaлиście demokrację. Teraz dawny aparat represji zastąpiliśmy ucieczką w indywidualizm, konformizm, konsumpcję dopaminowych strzałów i niewolę algorytmicznych platform żerujących na naszej intymności, emocjach i uwadze. Nie jest to nasz wolny, świadomy wybór.

Czy jeszcze się przebudzimy? Na spotkaniu wokół książki "Młócka. Reportaże o pracy przyszłości" starszy mężczyzna zapytał, czy dzisiejsi młodzi ludzie byliby zdolni do powtórzenia wyczynu Solidarności. Masowego zrzeszania się i buntu mimo wielkiego ryzyka. Odpowiedziałem, że w to wątpię.

Mężczyzna odparł, że być może dlatego, że jeszcze nie było takiej potrzeby. Może życie nie postawiło nas pod taką ścianą? Może dopiero wtedy zrozumiemy, że solidarność i działanie razem to jest wolność? Problem w tym, że gdy potrzeba stanie się oczywista, może być za późno.

G.Grabowski--GL