Gazeta Lodz - Autofagia i post przerywany: Eksperci studzą entuzjazm wokół długowieczności

Mimo że post przerywany stał się jednym z najpopularniejszych tematów w badaniach nad wydłużeniem życia, eksperci wskazują na istotną lukę między popularnymi twierdzeniami a potwierdzonymi faktami naukowymi. Choć mechanizm autofagii – czyli systemu usuwania zużytych elementów komórkowych – jest kluczowy dla zdrowia, nie ma dowodów na to, że kilka godzin bez jedzenia działa jak magiczny przełącznik uruchamiający odmładzanie organizmu u ludzi.

Autofagia, co dosłownie oznacza "samozjadanie", to proces, w którym komórka otacza zbędne lub uszkodzone struktury błoną, tworząc autofagosom. Struktura ta transportuje materiał do lizosomu, gdzie jest rozkładany na mniejsze cząsteczki wykorzystywane jako źródło energii lub budulec nowych komponentów. Proces ten nie zachodzi wyłącznie podczas głodówki, ale odbywa się stale, choć jego aktywność może wzrastać w zależności od dostępności składników odżywczych i poziomu energii w komórce.

Prawdziwy przełom w zrozumieniu tego mechanizmu nastąpił dzięki japońskiemu biologowi Yoshinori Ohsumiemu, który w 2016 roku otrzymał Nagrodę Nobla za odkrycie genów odpowiedzialnych za autofagię. Badania prowadzone początkowo na drożdżach piekarniczych wykazały, że podstawowe mechanizmy tego procesu są zachowane ewolucyjnie i występują również w komórkach człowieka. Odkrycie to otworzyło drogę do badań nad związkami autofagii z infekcjami, chorobami neurodegeneracyjnymi, metabolizmem i procesem starzenia.

W kontekście diety kluczową rolę odgrywają dwa regulatory: mTOR, odpowiedzialny za wzrost komórki i syntezę nowych struktur, oraz AMPK, monitorujący poziom energii. Zmiany w ich aktywności mogą inicjować autofagię. W związku z tym często powtarza się informację, że proces ten nasila się po 12, 16 lub 24 godzinach bez jedzenia. Nauka nie ustaliła jednak uniwersalnego progu czasowego, po którym autofagia u ludzi włącza się niezawodnie. Jej aktywność może różnić się w zależności od tkanki, a wyniki badań na zwierzętach nie zawsze można bezpośrednio przenieść na ludzi.

Badanie opublikowane w 2025 roku w "The Journal of Physiology" dostarczyło nowych danych. Naukowcy przez sześć miesięcy obserwowali 121 osób z otyłością, podzielonych na grupy stosujące standardową opiekę, restrykcję kaloryczną lub połączenie postu przerywanego z ograniczeniem czasowym spożycia posiłków. Po pół roku stwierdzono statystycznie istotną różnicę w zmianach tzw. przepływu autofagicznego między grupą praktykującą post przerywany a grupą kontrolną. W grupie poszczącej nie zanotowano jednak istotnego wzrostu autofagii w stosunku do stanu początkowego. Wyniki te stanowią ciekawy dowód na wpływ sposobu odżywiania na autofagię, ale nie są ostatecznym potwierdzeniem, że post przerywany z całą pewnością nasila ten proces.

W eksperymentach na zwierzętach nasilenie autofagii wiązało się z lepszym utrzymaniem funkcji komórkowych i dłuższym życiem w niektórych modelach. Badania dotyczą także jej roli w chorobach neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera czy Parkinsona, gdzie w komórkach mogą gromadzić się nieprawidłowe białka. Nie udowodniono jednak, że post przerywany zapobiega tym chorobom lub wydłuża życie ludzi. Przegląd dowodów naukowych opublikowany w zeszłym miesiącu w czasopiśmie "Biochemical Society Transactions" wskazuje, że wyniki badań na zwierzętach są mocne, natomiast dane ze studiów z udziałem ludzi są znacznie bardziej ograniczone. Szczególnie brakuje badań, które rzetelnie mierzyłyby sam przebieg autofagii.

Jednym z najpopularniejszych wariantów postu przerywanego jest model 16:8, czyli osiem godzin na posiłki i szesnaście godzin bez spożycia kalorii. Nie ma jednak wystarczających dowodów, że właśnie taki rozkład jest optymalny dla autofagii. Badania dotyczące ograniczenia czasowego jedzenia pokazują, że u niektórych osób może ono korzystnie wpływać na masę ciała, ciśnienie krwi i regulację stężenia cukru we krwi. Meta-analiza opublikowana na początku roku w "BMJ Medicine", obejmująca 41 randomizowanych badań i 2287 uczestników, wykazała, że wcześniejsze spożywanie posiłków miało pewne przewagi metaboliczne w porównaniu z późniejszym.

Wyniki te wpisują się w wiedzę o rytmie dobowym, czyli wewnętrznym zegarze biologicznym, który ma wpływ na metabolizm oraz sposób, w jaki organizm przetwarza składniki odżywcze. Jednak także te wyniki nie potwierdzają, że wcześniejsza kolacja uruchamia autofagię lub wydłuża życie.

Post przerywany nie jest odpowiedni dla wszystkich. Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży i karmiące piersią, osoby z historią zaburzeń odżywiania, niedożywione i słabe osoby starsze oraz osoby z cukrzycą stosujące insulinę lub niektóre leki obniżające poziom cukru. Zmiana sposobu żywienia w takich przypadkach powinna być wcześniej omówiona z lekarzem.

Autofagia jest jednym z kluczowych mechanizmów, dzięki którym komórki utrzymują swoją funkcję i usuwają uszkodzone elementy. Wciąż jednak nie ustalono, jak najskuteczniej ją pobudzić u ludzi, jak długo powinna trwać jej zwiększona aktywność ani czy takie zmiany rzeczywiście wydłużają życie. Nauka potwierdziła znaczenie recyklingu komórkowego, ale to, jak można by go wykorzystać do wydłużenia zdrowego życia człowieka, wciąż pozostaje przedmiotem badań.

J.Michalak--GL