Gazeta Lodz - Jak wiek po pięćdziesiątce wpływa na oczyszczanie mózgu i co można z tym zrobić

Układ limfatyczny organizmu jest często kojarzony z reakcjami na urazy, infekcje lub obrzęki, gdy powiększają się węzły chłonne. Choć bywa postrzegany jako mniej istotny dodatek do innych systemów życiowych, w rzeczywistości jego praca jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Komórki pobierają substancje odżywcze i przetwarzają je na energię, co generuje produkty przemiany materii. Ich zaleganie zaburzałoby środowisko komórkowe, dlatego za odprowadzanie tych pozostałości odpowiada układ limfatyczny, działający wspólnie z krwiobiegiem, wątrobą oraz nerkami.

Analogiczny mechanizm porządkowania zachodzi w mózgu. Komórki nerwowe podczas codziennej aktywności wytwarzają zbędne substancje, za których wypłukiwanie odpowiada odrębny system zwany układem glimfatycznym. Tworzy go rozbudowana sieć bardzo drobnych kanałów biegnących wzdłuż naczyń krwionośnych w mózgu. Przemieszcza się nimi płyn mózgowo-rdzeniowy, obecny również wokół rdzenia kręgowego i mózgu.

Przepływ tego płynu jest napędzany przez pracę serca. Ponieważ serce nieustannie tłoczy krew, naczynia krwionośne rytmicznie się rozszerzają i zwężają, także w obrębie mózgu. Ten ruch pomaga uruchamiać przepływ w układzie glimfatycznym: płyn mózgowo-rdzeniowy przedostaje się pomiędzy komórki, łączy się z płynem śródmiąższowym, a następnie odpływa razem z niepotrzebnymi związkami. Proces ten można porównać do przepłukiwania przestrzeni międzykomórkowych – najpierw płyn napływa, potem zbiera pozostałości, po czym zostaje odprowadzony, przy czym rozszerzanie i kurczenie naczyń krwionośnych działa jak napęd dla tego obiegu.

Wraz z upływem lat skuteczność mózgowego systemu oczyszczania stopniowo maleje. Doświadczenia prowadzone na myszach wykazały słabszą wymianę płynów oraz wolniejsze usuwanie zbędnych substancji u starszych osobników. Maiken Nedergaard, profesorka Uniwersytetu Kopenhaskiego i Uniwersytetu w Rochester, której zespół w 2012 roku opisał układ glimfatyczny, zwraca uwagę na inne czynniki obciążające ten mechanizm. Należą do nich przewlekły stan zapalny oraz gorsza kondycja układu krążenia.

Z tego względu o sprawność układu glimfatycznego powinny szczególnie troszczyć się osoby po 50. roku życia. Znaczenie ma to również przy nadciśnieniu tętniczym, cukrzycy typu drugiego oraz innych chorobach autoimmunologicznych. Kiedy tempo oczyszczania spada, niepotrzebne substancje zaczynają pozostawać w tkankach. Wśród nich znajdują się białka łączone z chorobami neurodegeneracyjnymi, w tym beta-amyloid, którego złogi obserwuje się w chorobie Alzheimera. Powstaje wówczas mechanizm wzajemnego napędzania problemu: zalegające odpady nasilają stan zapalny, a stan zapalny jeszcze bardziej utrudnia ich eliminację.

Badacze wskazują na dwa codzienne przyzwyczajenia, które mogą pomagać temu systemowi pracować sprawniej. Po zaśnięciu mózg nie przechodzi w stan bezczynności, lecz zmienia zakres wykonywanych zadań. Jednym z nich jest usuwanie substancji, które w ciągu dnia zgromadziły się pomiędzy komórkami. Z badań prowadzonych przez Maiken Nedergaard wynika, że szczególne znaczenie dla oczyszczania mózgu ma sen NREM, czyli etap snu bez szybkich ruchów gałek ocznych. W tej fazie aktywność mózgu oraz ilość krwi w jego naczyniach układają się w wolny, regularny rytm.

Aby stworzyć dobre warunki do nocnego oczyszczania, warto utrzymywać podobne pory zasypiania i budzenia się, także w weekendy. Lauren Hablitz, neurobiolożka z Uniwersytetu w Rochester, podkreśla, że duże różnice między rytmem dni roboczych a wolnych stanowią obciążenie dla organizmu. Łóżko nie powinno stawać się miejscem wielogodzinnego czekania na sen. Gdy zaśnięcie długo się nie udaje, lepiej na krótko wstać i zająć się czymś spokojnym, a wrócić dopiero wtedy, gdy pojawi się senność. Nie służy temu spędzanie kilku godzin pod kołdrą z filmem albo mediami społecznościowymi.

Nedergaard podkreśla również, że sam sen nie powinien zamieniać się w stresujący obowiązek. Nie każda noc będzie idealna, a jedna czy nawet kilka nieprzespanych nocy nie oznacza katastrofy; ważniejsze są regularność i życzliwe podejście do własnego organizmu. Procesy związane z chorobami neurodegeneracyjnymi rozwijają się długo, dlatego zamiast od razu martwić się o kondycję mózgu, rozsądniej skupić się na budowaniu zdrowego rytuału, który można utrzymać przez wiele lat.

Ponieważ przepływ płynu w mózgu zależy między innymi od pracy naczyń krwionośnych, bardzo duże znaczenie ma stan układu krążenia. Regularna aktywność fizyczna wspiera nie tylko serce i mięśnie, lecz według badań może też poprawiać działanie systemu odpowiedzialnego za odbiór zbędnych substancji z mózgu.

W badaniu opublikowanym w 2025 roku naukowcy sprawdzali, czy systematyczne ćwiczenia mogą usprawniać mózgowe oczyszczanie. U zdrowych dorosłych, którzy przez 12 tygodni trenowali na rowerze stacjonarnym, badania obrazowe pokazały zmiany wskazujące na lepszy przepływ płynów biorących udział w usuwaniu niepotrzebnych związków.

Specjaliści zaznaczają jednak, że mózg nie przeprowadza intensywnego sprzątania przy każdym pojedynczym treningu. Największe znaczenie mają długoterminowe skutki regularnego ruchu: lepsza wydolność układu krążenia, słabszy stan zapalny oraz poprawa snu. To właśnie dzięki nim powstają korzystniejsze warunki do pozbywania się zbędnych substancji z mózgu.

James Broatch, badacz z Instytutu Zdrowia i Sportu Uniwersytetu Wiktorii, zwraca uwagę, że kluczowe jest znalezienie takiej formy aktywności, która stanie się swoim hobby. Może to być spacerowanie, taniec, pływanie albo jazda na rowerze, o ile dana osoba naprawdę lubi ten rodzaj ruchu. Znaczenie ma przede wszystkim systematyczność. Zamiast jednorazowego dużego wysiłku lepiej sprawdza się metoda małych kroków i stopniowego utrwalania nawyku. Ruch można też wprowadzać do zwykłych sytuacji: wybrać schody, przejść część trasy pieszo albo zostawić samochód trochę dalej od celu. Warto wykorzystywać nawet krótkie przerwy, wstawać i poruszać się choćby przez kilka minut. Nie każda aktywność fizyczna wymaga sportowego stroju ani pełnej wolnej godziny. Najważniejsze jest to, aby ruch na stałe znalazł miejsce w codziennym życiu.

Z.Kaczmarek--GL