Białko SORLA chroni mózg przed demencją tau. Przełom w badaniach nad Alzheimera
Badacze z Sanford Burnham Prebys wykazali, że zwiększenie poziomu białka SORLA chroni mózg przed skutkami chorób tauopatii, takich jak Alzheimer. W eksperymentach na myszach zaobserwowano ograniczenie gromadzenia się toksycznych splątków tau oraz mniejszy zanik tkanki nerwowej, co wskazuje na potencjał tego białka jako celu terapeutycznego.
Wyniki badań opublikowanych w czasopiśmie "Science Advances" wskazują, że zwiększenie ilości białka SORLA zmniejsza szereg zmian patologicznych obserwowanych w modelu choroby Alzheimera. Badacze z Sanford Burnham Prebys Institute for Biomedical Research opisali m.in. ograniczenie gromadzenia się nieprawidłowego białka tau, mniejszy zanik mózgu oraz ochronę synaps, czyli połączeń pozwalających neuronom na komunikację.
Białko SORLA, czyli sorting-related receptor with A-type repeats, jest już wcześniej znane nauce jako potencjalny czynnik chroniący mózg przed demencją. Dotychczasowe prace pokazywały, że może ono ograniczać produkcję i odkładanie amyloidu beta, który tworzy w mózgu płytki uznawane za jeden z głównych patologicznych wyznaczników choroby Alzheimera.
W ciągu ostatnich 15-20 lat pojawiło się wiele danych z laboratorium Sanford Burnham Prebys oraz innych ośrodków, które pokazują, że SORLA może powstrzymywać jeden z wyznaczników choroby Alzheimera, czyli powstawanie i gromadzenie się amyloidu beta – wyjaśnił Timothy Huang, PhD, adiunkt w Center for Neurologic Diseases. Dodał jednak, że znacznie mniej było wiadomo o wpływie SORLA na splątki tau, drugi ważny element obrazu choroby Alzheimera.
W zdrowych komórkach mózgowych białka tau pełnią istotną funkcję: stabilizują mikrotubule, czyli drobne struktury tworzące wewnętrzne rusztowanie neuronów. Dzięki temu pomagają utrzymać sieć układu nerwowego. W chorobie Alzheimera i kilku pokrewnych schorzeniach tau może jednak ulegać nieprawidłowym zmianom i sklejać się w szkodliwe skupiska nazywane splątkami tau. Zaburzają one działanie komórek nerwowych, prowadzą do pogorszenia funkcji poznawczych i śmierci neuronów. Choroby z nadmiernym gromadzeniem tau określa się jako tauopatie.
Aby sprawdzić rolę SORLA w tym kontekście, badacze stworzyli model myszy, krzyżując zwierzęta zmodyfikowane tak, by produkowały dodatkowe ludzkie białko SORLA, z myszami rozwijającymi splątki tau, zanik mózgu i zaburzenia poznawcze. Taki model pozwolił ocenić, czy wyższy poziom SORLA może wpływać na gromadzenie tau i związane z nim uszkodzenia.
Eksperymenty wykazały, że dodatkowa ilość SORLA chroniła przed wieloma procesami prowadzącymi do tworzenia splątków tau i rozwoju chorób neurodegeneracyjnych. Białko ograniczało m.in. hiperfosforylację, czyli nadmierne przyłączanie grup fosforanowych do tau, co zmienia zachowanie tego białka i sprzyja powstawaniu szkodliwych agregatów.
SORLA wpływała także na proces "siewu" źle złożonego tau. Chodzi o mechanizm, w którym nieprawidłowe białko działa jak ziarno prowokujące zlepianie kolejnych białek tau, a przez to namnażanie toksycznych skupisk.
Gdy zwiększa się ilość SORLA, można powstrzymać negatywne efekty obserwowane w tauopatiach – powiedziała Huijie Huang, PhD, badaczka w laboratorium Huang w Sanford Burnham Prebys i główna autorka publikacji. Zaznaczyła też, że u myszy badacze zaobserwowali mniejszy zanik mózgu oraz mniejsze gromadzenie tau.
Naukowcy sprawdzili również odwrotną sytuację: co dzieje się, gdy SORLA w ogóle nie powstaje. Białko to powstaje na podstawie instrukcji zapisanych w genie Sorl1, a u niektórych osób występują mutacje zaburzające działanie tego genu. Zespół przebadał genetycznie zmodyfikowane myszy pozbawione genu Sorl1, które nie mogły produkować SORLA. Wyniki były przeciwne do obserwacji u zwierząt z dodatkowymi kopiami białka: brak SORLA wzmacniał szkodliwe skutki zmian związanych z tau.
Tim Huang, starszy autor publikacji, podkreślił, że usunięcie zdolności produkcji SORLA nasilało efekty widoczne w tauopatiach.
Aby wyjaśnić, skąd biorą się tak odmienne skutki zmiany poziomu SORLA, badacze przeanalizowali aktywność molekularną pojedynczych komórek mózgowych i otaczających je tkanek. Wykorzystali metody sekwencjonowania do pomiaru poziomu białek i aktywności genów, a także techniki mapowania lokalizacji RNA i białek w mózgu.
Analiza pokazała, że zwiększenie ilości SORLA zapobiegało szkodliwym zmianom w produkcji białek na synapsach i hamowało inne mechanizmy napędzające postęp tauopatii. Wyższy poziom SORLA ograniczał też nieprawidłową aktywność genów w komórkach glejowych, które wspierają, odżywiają i chronią neurony.
Jednym z najbardziej obiecujących wyników, które możemy rozwijać, jest wzrost ekspresji jednego z receptorów rodziny plexin-B w przypadku braku SORLA – powiedziała Huijie Huang. Receptory plexin-B uczestniczą w sygnalizacji komórkowej, a ich zwiększona aktywność przy braku SORLA może łączyć ten szlak z częścią szkodliwych zmian obserwowanych w tauopatiach.
Według Tima Huanga istnieją już specyficzne leki oddziałujące na tę klasę receptorów, co daje możliwość sprawdzenia ich przydatności w leczeniu demencji związanej z tau. Jednym z rozważanych kierunków jest użycie takich leków do ograniczenia nadaktywności komórek glejowych i być może odwrócenia części zmian obecnych w tauopatiach.
Autorzy badań podkreślają, że ochronne działanie SORLA wykazano dotąd u myszy, dlatego konieczne są dalsze prace nad tym, jak te mechanizmy funkcjonują u ludzi. Zespół planuje sprawdzić, jak różne rodzaje komórek mózgowych reagują na wzrost lub spadek poziomu SORLA.
Jednym z planowanych podejść jest przeszczepianie ludzkich neuronów lub komórek glejowych do mózgów myszy. Ma to pozwolić na badanie skutków różnych mutacji SORLA w żywym, chorującym mózgu.
Komórki myszy i człowieka różnią się od siebie – powiedział Tim Huang. Wyjaśnił, że przy badaniu choroby ludzkiej bardziej wartościowa jest obserwacja regulacji i zaburzeń działania SORLA w komórce ludzkiej umieszczonej w środowisku chorego mózgu.
Naukowcy liczą, że lepsze poznanie SORLA pomoże opracować nowe strategie leczenia: przez wzmacnianie aktywności tego białka albo wykorzystanie istniejących leków do zakłócania szkodliwych szlaków komórkowych. Badania sfinansowały National Institutes of Health, National Cancer Institute oraz National Institute on Aging.
H.Zajac--GL