Polska na COP31 w Antalyi: Sojusz z Meksykiem i podział na petropaństwa i elektropaństwa
Polska wspólnie z Meksykiem prowadzi w Antalyi kluczowe negocjacje dotyczące sprawiedliwej transformacji energetycznej, promując jednocześnie Sojusz na rzecz Bezpieczeństwa Energetycznego. Konferencja COP31 uwidoczniła głęboki podział świata na petropaństwa i elektropaństwa, co definiuje nowy porządek w polityce klimatycznej.
Pierwszy tydzień konferencji klimatycznej COP31 w Antalyi uwidocznił nową, głęboką linię podziału geopolitycznego, którą polscy dyplomaci zajmujący się polityką klimatyczną analizują i opisują od początku roku. Świat rozdzielił się na dwie wyraźne grupy: po jednej stronie znajdują się petropaństwa, których gospodarki opierają się na wydobyciu ropy, gazu i eksporcie tych surowców, a po drugiej – elektropaństwa, z Chinami na czele, które dokonują fundamentalnej przebudowy swoich gospodarek w kierunku energii elektrycznej.
Katarzyna Snyder, ekspertka ds. polityki klimatycznej w Instytucie Zrównoważonej Gospodarki w Warszawie oraz doradczyni wiceministra klimatu Krzysztofa Bolesty, określiła ten stan rzeczy mianem zimnej wojny drugiej generacji. W rozmowie z portal money.pl przed rozpoczęciem kluczowych rozmów wyjaśniła, że konflikt osadza się na sposobie, w jaki gospodarki metabolizują energię. Snyder argumentuje, że energia pochodząca z krajowych źródeł odnawialnych zapewnia bezpieczeństwo energetyczne skuteczniej niż import paliw z Rosji, Bliskiego Wschodu czy nawet Stanów Zjednoczonych.
Polska zajmuje istotne miejsce przy negocjacyjnym stole. Prezydencja turecka i australijska wyznaczyły pięć par ministrów odpowiedzialnych za wypracowanie porozumienia w najtrudniejszych kwestiach klimatycznych. Każda para składa się z przedstawiciela państwa rozwiniętego oraz rozwijającego się. Indie i Niemcy odpowiadają za ograniczanie emisji, Sierra Leone i Wielka Brytania za adaptację do zmian klimatu, Filipiny i Francja za finansowanie, a Palau i Kanada za kwestie oceaniczne.
Polska wraz z Meksykiem prowadzi negocjacje dotyczące sprawiedliwej transformacji. Po polskiej stronie od drugiego roku z rzędu odpowiada za nie Krzysztof Bolesta. Snyder podkreśliła wagę tej pozycji, notując na LinkedIn: „10 Ministrów spośród 194. Jednym z nich jest Polska”. Negocjatorzy nie byli w stanie zakończyć projektu mechanizmu sprawiedliwej transformacji podczas rozmów w Bonn w czerwcu, dlatego trafił on do Antalyi w nieukończonej wersji. Resort klimatu podkreśla, że koszty i korzyści związane z transformacją muszą być rozłożone sprawiedliwie, a sam proces powinien wzmacniać bezpieczeństwo energetyczne.
Partnerką Bolesty jest meksykańska minister środowiska Alicia Bárcena, była szefowa Komisji Gospodarczej ONZ ds. Ameryki Łacińskiej. Oboje prowadzili te same negocjacje w ubiegłym roku w Belém, gdzie uzyskali zgodę na stworzenie tego mechanizmu. W Antalyi pracami meksykańskiej delegacji kieruje wiceminister środowiska José Luis Samaniego Leyva. Meksyk po raz pierwszy od ponad dwunastu lat ma własny pawilon na konferencji COP. Samaniego wyjaśnił meksykańskiemu nadawcy publicznemu IMER, że mechanizm powinien zagwarantować, iż działania klimatyczne nie powodują szkód społecznych.
Meksyk dąży do tego, by mechanizm stał się stałym kanałem wymiany praktycznych doświadczeń i wskazywania państwom możliwości finansowania. Samaniego posłużył się przykładem samochodów elektrycznych, aby wyjaśnić istotę sprawiedliwej transformacji. Zaznaczył, że dotowanie zakupu drogiego samochodu elektrycznego jest bardzo korzystne z punktu widzenia środowiska, ale skrajnie regresywne z perspektywy społecznej. Jako wzór wskazał projekt Olinia, niedrogiego meksykańskiego samochodu elektrycznego. Warszawa podnosi ten sam argument w odniesieniu do swoich regionów węglowych, wskazując, że koszty transformacji powinni ponosić ci, którzy są w stanie je udźwignąć.
Warszawa promuje również Sojusz na rzecz Bezpieczeństwa Energetycznego i Autonomii Strategicznej (ESSA). Podstawa sojuszu zakłada, że ograniczanie importu paliw kopalnych wzmacnia bezpieczeństwo i suwerenność gospodarczą. Członkowie ESSA mają jednak różne oczekiwania. Polska chce zmniejszyć ryzyko nacisków ze strony Rosji. Indie, Japonia i Korea Południowa oczekują bezpiecznych dostaw ropy i gazu, a państwa afrykańskie – odporności na wstrząsy na rynkach energii i żywności.
Snyder wskazuje na miedź jako kluczowy atut Polski w gospodarce opartej na energii elektrycznej. Jako największy producent miedzi w Europie, Polska ma istotny wpływ na łańcuch dostaw niezbędnych do elektryfikacji. Snyder argumentuje, że Europa powinna chronić przemysł zajmujący się wydobyciem i wytopem tego surowca. W maju „Gazeta Finansowa” informowała, że KGHM oficjalnie zwrócił się do Komisji Europejskiej o dopuszczenie korzystania z międzynarodowych kredytów węglowych przez emitentów objętych unijnym systemem handlu emisjami.
W tym tygodniu rynek ten się poszerzył. Chiny, Turcja i Etiopia ogłosiły wspólną inicjatywę dotyczącą międzynarodowej współpracy na rynkach kredytów węglowych. Przedstawił ją w chińskim pawilonie Li Gao, wiceminister ekologii i środowiska Chin. Inicjatywa zakłada zaostrzenie wymogów dotyczących wiarygodności kredytów oraz łączenie infrastruktury rynkowej poszczególnych systemów ich przyznawania. Tego samego dnia Międzynarodowe Stowarzyszenie Handlu Emisjami podpisało porozumienie z China Beijing Green Exchange w sprawie rozwoju chińskiego dobrowolnego rynku kredytów węglowych i otwarcia go na świat.
Zasady takich transakcji sfinalizowano w 2018 roku podczas COP24 w Katowicach. Przed szczytem w Antalyi firma ratingowa Sylvera doliczyła się 108 dwustronnych porozumień zawartych na podstawie artykułu 6 ustęp 2 porozumienia paryskiego. W niemal wszystkich przypadkach stroną kupującą było jedno z zaledwie sześciu państw. Starszy doradca, uczestniczący w rozmowach i poproszony o anonimowość, powiedział „Gazecie Finansowej”, że nie widział zbyt wiele nowego w sprawie artykułu 6 ustęp 2, ale to wciąż wczesny etap. Popyt w samej Europie wyznacza cel klimatyczny na 2040 rok.
Rządy państw UE uzgodniły, że państwa członkowskie mogą pokryć międzynarodowymi kredytami do pięciu procent redukcji emisji przewidzianej na 2040 rok, począwszy od fazy pilotażowej w 2031 roku. O tym, czy z kredytów tych będą mogły korzystać zakłady przemysłowe, takie jak huty KGHM, rozstrzygnie przegląd unijnego systemu handlu emisjami, który Komisja zaproponowała w lipcu.
Temu samemu przeglądowi przygląda się PGE. W ubiegłym tygodniu Rada UE i Parlament Europejski osiągnęły wstępne porozumienie w sprawie rezerwy stabilności rynkowej w systemie handlu emisjami. Próg, powyżej którego uprawnienia zgromadzone w rezerwie są anulowane, wzrośnie z 400 milionów do 700 milionów. Marcin Laskowski, wiceprezes PGE ds. regulacji, napisał, że zmiana ogranicza ryzyko gwałtownych wahań cen uprawnień do emisji. Zaznaczył jednak, że nie oznacza to automatycznego zwiększenia podaży EUA na rynku ani natychmiastowego obniżenia ich cen. Przedsiębiorstwa ciepłownicze najbardziej potrzebują przewidywalnych kosztów transformacji, a zasadnicza dyskusja o przyszłości systemu handlu emisjami jest wciąż przed nami.
W maju „Gazeta Finansowa” informowała, że każda zmiana ceny uprawnień o jeden euro przekłada się na zmianę łącznych zysków spółek PGE, Tauron, Enea i Orlen o około 0,5 miliarda złotych. Według wyceny Platts z S&P Global cena referencyjnego uprawnienia do emisji wynosiła 6 listopada 86,69 euro.
Gospodarz szczytu buduje własny rynek uprawnień do emisji. Na początku października Turcja przyjęła przepisy dotyczące pilotażowej fazy swojego systemu handlu emisjami, obejmującej lata 2026–2027. W tym roku zakłady objęte systemem jedynie monitorują i raportują emisje oraz poddają je weryfikacji, a pierwszy obowiązek rozliczenia będzie dotyczył emisji za 2027 rok. Pilotaż obejmuje produkcję energii elektrycznej, cementu, żelaza i stali, aluminium oraz nawozów – te same sektory, których towary podlegają unijnemu mechanizmowi dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂, czyli CBAM.
W środę Ankara opublikowała też zaktualizowany plan działań na rzecz Zielonego Ładu. Wynika z niego, że do UE trafia około 47 procent tureckiego eksportu towarów objętych CBAM. Plan dostosowuje tureckie zasady weryfikacji emisji do wymogów CBAM i zakłada starania o uwzględnianie tureckich certyfikatów energii odnawialnej w obliczeniach na potrzeby tego mechanizmu.
Polscy nabywcy tureckiej stali powinni zwrócić uwagę na jedną kwestię. CBAM pozwala importerowi odliczyć koszt emisji faktycznie poniesiony w kraju produkcji. Tureckie uprawnienia na 2027 rok zostaną przydzielone bezpłatnie, więc tamtejsze huty w pierwszym roku będą miały niewiele do odliczenia. Koszty CBAM ponoszone przez polskich importerów tureckiej stali zaczną spadać, gdy Ankara rozpocznie sprzedaż uprawnień na aukcjach.
Sztandarowym projektem prezydencji jest elektryfikacja. W środę grupa państw uczestniczących w szczycie przywódców poparła globalną deklarację na rzecz elektryfikacji „35-by-35”. Jej celem jest zwiększenie udziału energii elektrycznej w globalnym końcowym zużyciu energii z około 23 procent do 35 procent do 2035 roku. Przewodniczący COP31 Murat Kurum powiedział, że Antalya zostanie zapamiętana jako moment, w którym włączyliśmy zasilanie.
Deklaracja nie wymaga, by dodatkowa energia elektryczna pochodziła ze źródeł niskoemisyjnych. Doradca wyjaśnił, że jest to celowe, aby Chiny i petropaństwa pozostały przy stole. Odnawialne źródła energii już dziś są opłacalne i będą coraz bardziej, więc sama zgoda na elektryfikację napędza ich rozwój.
Doradca zaznaczył jednak, że do porozumienia jest jeszcze daleko. Pracują nad zdobyciem poparcia dla deklaracji, ale nie jest to takie proste. Niektóre państwa naciskają na dodanie zapisów o odnawialnych źródłach energii, ale dla wielu innych uczyniłoby to deklarację nie do przyjęcia. Nie jest pewne, na czym ostatecznie stanie pod koniec przyszłego tygodnia.
Podpisanie deklaracji jest dobrowolne, dlatego sprawdzianem będzie to, kto się pod nią podpisze. Aby odniosła sukces, muszą ją podpisać najwięksi gracze. Snyder dostrzega ten sam podział z europejskiej perspektywy. UE uznała cel za ambitny, ale z aprobatą przyjęła dążenie do elektryfikacji. Europa nalega na czystą energię elektryczną, a Arabia Saudyjska i Rosja raczej nie zaakceptują takich zapisów. Indie już zdecydowały, że nie dołączą. Minister środowiska Bhupender Yadav oświadczył 3 listopada: „Nie zamierzamy podpisywać żadnej deklaracji. To ich program”.
Polski biznes chce, by delegacja potraktowała elektryfikację jako szansę. Komitet ds. Zrównoważonego Biznesu Krajowej Izby Gospodarczej wezwał do opracowania krajowego planu elektryfikacji, zapewnienia konkurencyjnych cen energii elektrycznej i rozbudowy sieci. Po stronie podaży Międzynarodowy Sojusz Solarny przedstawił w piątek strategię zakładającą osiągnięcie do 2031 roku 6 terawatów mocy w energetyce słonecznej na świecie, czyli dwukrotności obecnego poziomu. Dyrektor generalny organizacji Ashish Khanna powiedział: „Świat dowiódł, że warto stawiać na energię słoneczną”.
Minister klimatu Paulina Hennig-Kloska ma wystąpić w Antalyi w poniedziałek. Negocjacje zakończą się 20 listopada, a ostateczne brzmienie deklaracji nie zostało jeszcze ustalone. Tureckie zakłady muszą złożyć pierwsze zweryfikowane raporty o emisjach do 30 kwietnia 2027 roku. Raporty te pokażą polskim nabywcom stali, w jakim stopniu turecka opłata za emisje może zmniejszyć ich zobowiązania z tytułu CBAM.
Z.Kaczmarek--GL